काठमाडौँ । अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति, सुरक्षा र मानवीय संरक्षणका क्षेत्रमा नेपालले लामो समयदेखि महत्त्वपूर्ण योगदान दिँदै आएको छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आह्वानमा विश्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त तथा अस्थिर क्षेत्रमा खटिँदै आएका नेपाली शान्ति सैनिकहरूले आफ्नो व्यावसायिक दक्षता, अनुशासन, साहस र सेवाभावमार्फत नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई थप उचाइ दिएका छन्। यही योगदानको सिलसिलामा नेपाली सेनाका लेफ्टिनेन्ट कर्णेल रबिन थापाको नेतृत्व र कार्यशैली अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापनामा समावेशी नेतृत्वको एउटा उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत भएको छ।
विशेषगरी महिला, शान्ति र सुरक्षा (Women, Peace and Security – WPS) का सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्दै उनले शान्ति स्थापनामा महिला सहभागिता, नागरिक संरक्षण र स्थानीय समुदायसँगको सहकार्यलाई प्राथमिकता दिएका छन्। प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गोमा सञ्चालित संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शान्ति स्थापना मिसन (MONUSCO) मा कन्टिन्जेन्ट कमान्डरका रूपमा जिम्मेवारी निर्वाह गर्दा उनले लैङ्गिक समावेशिता सैन्य संरचनाभित्रको औपचारिक विषय मात्र नभई प्रभावकारी शान्ति स्थापनाको अभिन्न आधार भएको देखाएका छन्।
विश्व शान्तिमा नेपाली सेनाको गौरवपूर्ण योगदान
नेपालको शान्ति स्थापना अभियानमा सहभागिता सन् १९५८ देखि सुरु भएको हो। त्यसयता नेपाली सेनाले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विभिन्न शान्ति स्थापना मिसनमा निरन्तर सहभागिता जनाउँदै आएको छ। विश्वका द्वन्द्वग्रस्त मुलुकमा शान्ति कायम गर्ने, युद्धविरामको अनुगमन गर्ने, नागरिकको सुरक्षा गर्ने, मानवीय सहायता पुर्याउने र द्वन्द्वपछिको स्थायित्व निर्माणमा सहयोग गर्ने जिम्मेवारी नेपाली शान्ति सैनिकहरूले कुशलतापूर्वक निर्वाह गर्दै आएका छन्।
नेपाली सेनाका शान्ति सैनिकहरू कठिन भौगोलिक अवस्था, प्रतिकूल मौसम, सीमित स्रोतसाधन र जटिल सुरक्षा चुनौतीबीच पनि आफ्नो जिम्मेवारीप्रति प्रतिबद्ध रहँदै आएका छन्। अफ्रिकादेखि मध्यपूर्वसम्मका विभिन्न मिसनमा उनीहरूले देखाएको अनुशासन, व्यावसायिकता र मानवीय सेवाभावले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापनाको विश्वसनीय साझेदारका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याएको छ।
शान्ति स्थापना मिसनमा नेपाली सेनाको भूमिका हतियार बोकेर सुरक्षा प्रदान गर्नुमा मात्र सीमित छैन। द्वन्द्व प्रभावित समुदायमा विश्वास निर्माण, महिला तथा बालबालिकाको संरक्षण, मानवीय सहायता, स्थानीय निकायसँग समन्वय र नागरिकको दैनिक जीवनलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउन सहयोग गर्नु पनि नेपाली शान्ति सैनिकहरूको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
यही व्यापक जिम्मेवारीलाई आत्मसात् गर्दै नेपाली शान्ति सैनिकहरूले विश्व समुदायमा नेपालको छुट्टै पहिचान निर्माण गरेका छन्।
महिला सहभागिता र समावेशी नेतृत्वको उदाहरण
लेफ्टिनेन्ट कर्णेल रबिन थापाले MONUSCO मा कन्टिन्जेन्ट कमान्डरका रूपमा जिम्मेवारी सम्हाल्दा महिला शान्ति सैनिकहरूको अर्थपूर्ण सहभागितालाई विशेष प्राथमिकता दिएका थिए।
उनको नेतृत्वमा महिला शान्ति सैनिकहरूलाई नियमित गस्ती, स्थानीय समुदायसँगको अन्तरक्रिया, सुरक्षा निगरानी तथा आपत्कालीन कारबाहीजस्ता जिम्मेवारीमा सक्रिय रूपमा परिचालन गरिएको थियो। परम्परागत रूपमा पुरुषहरूको बाहुल्य रहने सैन्य भूमिकामा महिलाहरूको सहभागिताले उनीहरूको व्यावसायिक क्षमता, नेतृत्वदक्षता र कार्यसम्पादनलाई उजागर गरेको थियो।
महिला शान्ति सैनिकहरूको उपस्थितिले विशेषगरी महिला तथा बालिकाहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न, उनीहरूका समस्या बुझ्न र सुरक्षा आवश्यकताका विषयमा विश्वासिलो वातावरण निर्माण गर्न सहयोग पुर्याएको थियो।
द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रमा महिला तथा बालिकाहरू विभिन्न प्रकारका हिंसा, शोषण र असुरक्षाको जोखिममा रहने गर्छन्। यस्तो अवस्थामा महिला शान्ति सैनिकहरूको सहभागिताले पीडित तथा जोखिममा रहेका समुदायलाई आफ्ना समस्या खुलेर राख्न सहज वातावरण प्रदान गर्न सक्छ।
यसले शान्ति स्थापना अभियानलाई थप समावेशी, संवेदनशील र प्रभावकारी बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। थापाको नेतृत्वले महिला शान्ति सैनिकलाई केवल प्रतिनिधित्वका लागि नभई सैन्य जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने सक्षम र महत्त्वपूर्ण जनशक्तिका रूपमा परिचालन गर्न सकिने सन्देश दिएको छ।
सङ्कटको समयमा नागरिक संरक्षणलाई प्राथमिकता
प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो लामो समयदेखि सशस्त्र द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता र मानवीय सङ्कटबाट प्रभावित मुलुक हो। त्यहाँका विभिन्न क्षेत्रमा सशस्त्र समूहबीचको हिंसात्मक गतिविधिका कारण सर्वसाधारण नागरिकको जीवन जोखिममा पर्दै आएको छ।
यस्तो संवेदनशील परिस्थितिमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शान्ति स्थापना मिसनको जिम्मेवारी निकै चुनौतीपूर्ण हुने गर्छ। विशेषगरी हिंसात्मक घटनापछि हजारौँ नागरिकले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका आधार शिविरनजिक सुरक्षा खोजेका कठिन परिस्थितिमा लेफ्टिनेन्ट कर्णेल थापाको नेतृत्व महत्त्वपूर्ण बनेको थियो।
सुरक्षा खोज्दै आएका नागरिकमध्ये महिला तथा बालबालिकाको उल्लेख्य सङ्ख्या रहेको अवस्थामा उनको बटालियनले गस्तीलाई सुदृढ बनाउँदै नागरिक संरक्षणका उपायलाई प्रभावकारी बनाएको थियो।
यस घटनाले शान्ति स्थापनामा केवल सुरक्षा उपस्थिति पर्याप्त नहुने, त्यसका लागि पूर्वतयारी, शीघ्र प्रतिक्रिया, प्रभावकारी समन्वय र नागरिकको आवश्यकताप्रति संवेदनशील नेतृत्व पनि उत्तिकै आवश्यक हुने तथ्य स्थापित गरेको छ।
नेपाली शान्ति सैनिकहरूले यस्ता परिस्थितिमा निर्वाह गर्ने जिम्मेवारीले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय प्रतिबद्धतालाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ।
नौ बालिकासहित विद्यार्थीलाई सुरक्षित रूपमा परीक्षास्थल पुर्याउने पहल
लेफ्टिनेन्ट कर्णेल थापाको नेतृत्वमा रहेको बटालियनले सुरक्षा चुनौतीका बीच पनि स्थानीय समुदायको जीवन सहज बनाउन विभिन्न मानवीय तथा सामाजिक पहलमा योगदान पुर्याएको थियो।
त्यसमध्ये एउटा उल्लेखनीय घटना सुरक्षा जोखिम उच्च रहेको क्षेत्र हुँदै विद्यार्थीहरूलाई सुरक्षित रूपमा परीक्षास्थलसम्म पुर्याउन शान्ति सैनिकहरूले प्रदान गरेको सुरक्षा सहयोग हो। उक्त समूहमा नौ जना बालिका पनि सहभागी थिए।
सामान्य अवस्थामा विद्यार्थीलाई विद्यालय वा परीक्षास्थलसम्म पुग्नु दैनिक जीवनको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा यही सामान्य कार्य पनि जोखिमपूर्ण बन्न सक्छ। असुरक्षाका कारण विद्यालय जान नपाउने, परीक्षा छुट्ने र शैक्षिक अवसरबाट वञ्चित हुनुपर्ने अवस्था त्यहाँका बालबालिकाका लागि गम्भीर चुनौती हो।
यस्तो परिस्थितिमा नेपाली शान्ति सैनिकहरूले विद्यार्थीको सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्न गरेको सहयोगले शान्ति स्थापनाको वास्तविक अर्थलाई उजागर गरेको छ।
यसले शान्ति सैनिकको भूमिका नागरिकको जीवन रक्षा गर्नेमै सीमित नभई उनीहरूको शिक्षा, भविष्य र विकासका अवसर संरक्षण गर्नुसमेत हो भन्ने सन्देश दिएको छ। विशेषगरी द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रका बालिकाहरूको शिक्षामा निरन्तरता कायम राख्न यस्ता पहलको महत्त्व अझ बढी हुन्छ।
महिला, शान्ति र सुरक्षा : अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता र व्यावहारिक कार्यान्वयन
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ सुरक्षा परिषद्ले सन् २००० मा पारित गरेको प्रस्ताव नम्बर १३२५ ले महिला, शान्ति र सुरक्षा कार्यसूचीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्रदान गरेको थियो। यसले द्वन्द्व रोकथाम, शान्ति वार्ता, शान्ति स्थापना, द्वन्द्वपछिको पुनर्निर्माण र सुरक्षा प्रक्रियामा महिलाको अर्थपूर्ण सहभागितालाई प्राथमिकता दिएको छ।
महिला, शान्ति र सुरक्षा कार्यसूचीका मुख्य आधारमा सहभागिता, संरक्षण, द्वन्द्व रोकथाम तथा राहत र पुनःस्थापनाका विषय समेटिएका छन्।
यस अवधारणाले महिलालाई द्वन्द्वबाट प्रभावित समूहका रूपमा मात्र नभई शान्ति निर्माणका सक्रिय साझेदारका रूपमा स्वीकार गर्छ। शान्ति प्रक्रियामा महिलाको नेतृत्व र सहभागिता सुनिश्चित नगरी दिगो शान्ति स्थापना सम्भव नहुने यसको मूल मान्यता हो।
लेफ्टिनेन्ट कर्णेल थापाको कार्यशैलीले यी अन्तर्राष्ट्रिय सिद्धान्तलाई व्यावहारिक सैन्य जिम्मेवारीसँग जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। महिला शान्ति सैनिकलाई परिचालनका विभिन्न क्षेत्रमा अवसर प्रदान गर्नु, स्थानीय महिलाका सरोकार बुझ्नु र बालिकाको शिक्षामा सुरक्षित पहुँचका लागि सहयोग गर्नु यसका उदाहरण हुन्।
यसले लैङ्गिक समानता केवल नीतिगत दस्ताबेजमा सीमित नराखी दैनिक कार्यसम्पादन र निर्णय प्रक्रियामा समेत समावेश गर्नुपर्ने सन्देश दिएको छ।
नेपाली सेनाको व्यावसायिकता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा
नेपाली सेनाको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा निर्माणमा शान्ति स्थापना मिसनको योगदान महत्त्वपूर्ण छ। विभिन्न देशका सेनासँग सहकार्य गर्दै जटिल सुरक्षा परिस्थितिमा काम गर्ने अनुभवले नेपाली सेनाको व्यावसायिक क्षमता, नेतृत्वदक्षता र अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय क्षमतालाई थप सुदृढ बनाएको छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मिसनमा खटिने शान्ति सैनिकहरूले सैन्य अनुशासनसँगै मानव अधिकार, अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुन, नागरिक संरक्षण, लैङ्गिक समानता र स्थानीय समुदायसँगको व्यवहारसम्बन्धी उच्च मापदण्ड पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।
नेपाली सेनाले शान्ति सैनिकको छनोट, तालिम र परिचालनमा यस्ता पक्षलाई महत्त्व दिँदै आएको छ। मिसनमा सहभागी हुने सैनिकहरूले प्राप्त गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले स्वदेश फर्किएपछि नेपाली सेनाको संस्थागत क्षमता र कार्यसम्पादनमा समेत सकारात्मक योगदान पुर्याउन सक्छ।
यसका साथै शान्ति स्थापना अभियानले नेपालको कूटनीतिक सम्बन्ध विस्तार, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र विश्व समुदायमा सकारात्मक पहिचान निर्माणमा पनि सहयोग पुर्याएको छ।
लेफ्टिनेन्ट कर्णेल रबिन थापाको नेतृत्वको अनुभवले नेपाली सेनाको यही व्यावसायिक परम्परामा समावेशी नेतृत्व र नागरिककेन्द्रित कार्यशैलीको महत्त्वलाई थप स्पष्ट पारेको छ।
समावेशी नेतृत्वबाट दिगो शान्तितर्फ
अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापना अभियानको सफलता केवल सशस्त्र द्वन्द्व नियन्त्रण वा सुरक्षा व्यवस्था कायम गर्नमा निर्भर हुँदैन। यसका लागि स्थानीय समुदायको विश्वास जित्नु, नागरिकका आवश्यकता बुझ्नु, महिला तथा बालबालिकाको अधिकार संरक्षण गर्नु र शान्तिपूर्ण भविष्य निर्माणका अवसर सुनिश्चित गर्नु आवश्यक हुन्छ।
लेफ्टिनेन्ट कर्णेल रबिन थापाको MONUSCO सेवाका अनुभवले समावेशी नेतृत्वले यस्ता उद्देश्य हासिल गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने देखाएको छ।
उनको नेतृत्वमा महिला शान्ति सैनिकहरूको सक्रिय सहभागिता, जोखिममा रहेका नागरिकको सुरक्षा र बालिकासहित विद्यार्थीको शिक्षामा पहुँच सुनिश्चित गर्न गरिएको सहयोगले अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापनामा मानवीय दृष्टिकोणको महत्त्वलाई उजागर गरेको छ।
महिला शान्ति सैनिकहरूलाई समान अवसर प्रदान गर्नु, उनीहरूको व्यावसायिक क्षमताको सम्मान गर्नु र स्थानीय समुदायका आवाजलाई सुरक्षा निर्णयको हिस्सा बनाउनु प्रभावकारी शान्ति स्थापनाका आधार हुन्।
अन्ततः शान्ति केवल हतियारको मौनता वा युद्धविरामको अवस्था होइन। शान्ति भनेको नागरिकले भयमुक्त जीवन बिताउन पाउनु, बालबालिकाले निर्बाध शिक्षा हासिल गर्न पाउनु, महिलाले समान अवसर र सुरक्षा प्राप्त गर्नु तथा समुदायले आफ्नो भविष्यप्रति विश्वास गर्न सक्ने वातावरण निर्माण हुनु हो।
विश्व शान्ति स्थापनामा निरन्तर योगदान दिँदै आएको नेपाली सेनाका लागि यस्ता अनुभव गौरवका विषय हुन्। लेफ्टिनेन्ट कर्णेल रबिन थापाको नेतृत्वले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्न समावेशी सोच, व्यावसायिक दक्षता र मानवीय संवेदनशीलता कति महत्त्वपूर्ण हुन्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
नेपाली शान्ति सैनिकहरूको साहस, अनुशासन र सेवाभावसँगै यस्तै समावेशी नेतृत्वले विश्व शान्ति स्थापनामा नेपालको योगदानलाई अझ प्रभावकारी र अर्थपूर्ण बनाउने विश्वास गर्न सकिन्छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस