आज सोमबार, भगवान शिवको पूजा–आराधनाका लागि विशेष उत्तम दिन मानिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन श्रद्धापूर्वक शिवको आराधना गरे महादेव शीघ्र प्रसन्न भई भक्तका मनोकामना पूरा गर्छन्। सोमबार शिव मन्दिरमा गई विशेष रूपमा अर्धनारीश्वर स्वरूपको पूजा गर्ने, “ऊँ नमः शिवाय” मन्त्र जप्ने र शिवपुराण पाठ गर्ने परम्परा रहिआएको छ। यसरी विधिपूर्वक गरिएको उपासनाले जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा, आत्मिक शान्ति र पारिवारिक सुख प्राप्त हुने विश्वास छ।
कुमारी कन्याले योग्य तथा सुशील वर प्राप्तिको कामनाले शिवको पूजा गर्छन् भने विवाहित महिलाले परिवारको सुख–समृद्धि, दाम्पत्य जीवनको स्थिरता र पतिको दीर्घायुका लागि व्रत बस्ने गर्दछन्। सोमबारको व्रतमा एक छाक मात्र सात्त्विक भोजन गर्ने चलन छ, जसमा नुन–तेल प्रयोग नगर्न धार्मिक विधानले निर्देश गरेको छ।
भगवान शिवको धार्मिक–दार्शनिक परिचय
शिव हिन्दू धर्मका प्रमुख देवतामध्ये एक हुन्। वेदमा उनलाई रुद्र नामले उल्लेख गरिएको छ। उनी सम्पूर्ण सृष्टिका अन्तर्यामी, चेतनाका स्रोत तथा योगका अधिष्ठाता मानिन्छन्। शिवकी अर्धाङ्गिनी पार्वती हुन् भने दुई पुत्र स्कन्द (कार्तिकेय) र गणेश हुन्। हिन्दू दर्शनअनुसार ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, विष्णु पालनकर्ता र शिव संहारकर्ता हुन्। संहारको अर्थ विनाश मात्र नभई पुरानो समाप्त गरी नयाँ सिर्जनाको मार्ग खोल्नु पनि हो।
शिवलाई प्राणको प्रतीक मानिन्छ। प्राणविहीन शरीर “शव” मात्र हुने भएकाले ‘शिव बिना जीवन सम्भव छैन’ भन्ने दार्शनिक मान्यता प्रचलित छ। शरीरमा ब्रह्माको स्थान शिरमा, विष्णुको हृदयमा र शिवको स्थान कमरमुनि मानिने भएकाले शिवलिङ्गको रूपमा पूजा गर्ने परम्परा विकसित भएको हो। लिङ्ग स्वरूप सृष्टिको अनन्त ऊर्जा र जीवनचक्रको प्रतीक मानिन्छ।
शिव : सौम्य र रौद्र दुवै स्वरूप
भगवान शिव सौम्य करुणामय रूपका साथै रौद्र, संहारकारी शक्तिका रूपमा पनि प्रसिद्ध छन्। उनी सृष्टि, स्थिति र लय—तीनै प्रक्रियाका अधिपति हुन्। त्रिदेवमध्ये संहारका देवता मानिए पनि शिव अनादि, आदिस्रोत र महाकालका प्रतीक हुन्। ज्योतिष शास्त्रमा कालगणनाको मूल आधारसमेत शिवतत्त्वलाई मानिन्छ।
“शिव” शब्दको अर्थ नै कल्याणकारी हो। तर उनी लय र प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीन राख्ने महाशक्ति हुन्। देवताका पनि देवता भएकाले महादेव र ईश्वरका पनि ईश्वर भएकाले महेश्वर नामले पूजित छन्। योगी स्वरूप, भस्मधारण, गंगा–चन्द्र–सर्पले सुशोभित उनको मूर्ति वैराग्य, संयम र करुणाको प्रतीक हो।
सोमबारको शिव आराधनाले मानिसलाई अहंकार त्याग, संयम, करुणा र सत्यको मार्गमा हिँड्न प्रेरित गर्छ। भौतिक सुख मात्र होइन, आत्मिक जागरण र जीवनको सन्तुलन नै शिवपूजाको मूल उद्देश्य हो। त्यसैले श्रद्धा, विश्वास र शुद्ध मनले गरिएको शिव भक्ति नै मानव जीवनको वास्तविक कल्याणको मार्ग हो।
